
Zatrzymaj się i spójrz wstecz
„On po prostu nie uważa”. Co naprawdę może kryć się za brakiem koncentracji u dziecka?
„Skup się”. „Słuchaj, co mówię”. „Przestań patrzeć przez okno”. „Znowu nie wiesz, co masz zrobić?”
Wielu rodziców zna te zdania. Dzieci również słyszą je aż za dobrze. Czasem tylko od czasu do czasu, czasem niemal każdego dnia. I wtedy bardzo łatwo pojawia się etykieta: on po prostu nie uważa.
Tylko czy rzeczywiście zawsze o to chodzi?
Dziecko patrzy przez okno, bawi się długopisem, wierci na krześle. Nauczyciel kończy tłumaczyć zadanie, a ono za chwilę pyta, co właściwie trzeba zrobić. Z boku może to wyglądać jak brak zainteresowania, lekceważenie polecenia albo zwyczajne niesłuchanie.
Tymczasem powodów takiego zachowania może być znacznie więcej.
Czasami dziecko naprawdę próbuje
Koncentracja nie działa jak przycisk, który można włączyć słowami: „Teraz się skup”.
Na uwagę dziecka wpływa wiele rzeczy. Może być zmęczone, zdenerwowane albo pochłonięte tym, co wydarzyło się chwilę wcześniej. Zadanie może okazać się dla niego zbyt trudne. Może też być tak łatwe, że przestaje angażować jego uwagę. Czasem coś wydarzyło się podczas przerwy, czasem problem zaczął się jeszcze przed wyjściem z domu.
W przypadku dzieci neuroróżnorodnych sytuacja może być jeszcze bardziej złożona. Dziecko z ADHD może doświadczać trudności związanych z regulowaniem uwagi czy kontrolowaniem impulsów. Dla niektórych dzieci w spektrum autyzmu szkolna klasa pełna dźwięków, ruchu i innych bodźców może być środowiskiem wymagającym ogromnego wysiłku.
Nie oznacza to oczywiście, że każde dziecko mające problemy z koncentracją ma ADHD czy jest w spektrum autyzmu. Pojedyncze zachowanie nie jest diagnozą.
Właśnie dlatego tak ważna jest obserwacja tego, co dzieje się z konkretnym dzieckiem, zamiast szybkiego przypisywania mu kolejnej etykiety.
Spróbujmy na chwilę usiąść w tej ławce
Ktoś przesuwa krzesło. Kolega obok stuka długopisem. Za oknem coś się dzieje. Z korytarza dobiegają rozmowy. Nauczyciel tłumaczy nowe zadanie, a w tym samym czasie trzeba znaleźć odpowiednią stronę w podręczniku, spojrzeć na tablicę, zapamiętać polecenie i zacząć je wykonywać.
Dla jednego ucznia większość tych rzeczy szybko stanie się tłem.
Inny zauważy niemal każdą.
I być może właśnie to drugie dziecko za chwilę usłyszy: „Znowu nie uważasz”.
Dlatego czasem warto zamienić pytanie „Dlaczego on nie uważa?” na inne:
„Co sprawia, że tak trudno mu się teraz skupić?”
To niewielka zmiana słów, która może zmienić sposób patrzenia na dziecko. Pierwsze pytanie koncentruje nas na jego zachowaniu. Drugie zachęca do poszukania przyczyny.
Skupiony uczeń nie zawsze siedzi nieruchomo.
Mamy dość mocno zakorzeniony obraz dziecka, które uważa na lekcji. Siedzi spokojnie, patrzy na nauczyciela, nie rozmawia i nie zajmuje się niczym innym.
Tyle że koncentracja nie zawsze wygląda właśnie tak.
Dziecko może poruszać nogą, zmieniać pozycję na krześle, bawić się długopisem czy rysować coś na marginesie zeszytu. Samo zachowanie widoczne z zewnątrz nie odpowiada jeszcze na najważniejsze pytanie: czy dziecko rozumie to, czego się właśnie uczy?
Dlatego zamiast patrzeć wyłącznie na to, jak uczeń zachowuje się podczas nauki, warto również sprawdzić, czy rozumie materiał, potrafi wykonać zadanie i wie, o czym była lekcja.
Czasami dziecko, które wygląda na najbardziej „nieobecne”, może nas swoją odpowiedzią zaskoczyć.
Uważajmy na etykiety
Jest duża różnica między zdaniami:
„Dzisiaj trudno było mu się skupić”
a
„On jest nieuważny”
Pierwsze opisuje sytuację. Drugie zaczyna opisywać samo dziecko.
Podobnie dzieje się ze słowami „leniwy”, „niegrzeczny”, „rozkojarzony” czy „niezdyscyplinowany”. Kiedy dziecko słyszy podobne określenia wystarczająco często, mogą zacząć wpływać na to, w jaki sposób samo siebie postrzega.
Nie chodzi o to, żeby usprawiedliwiać każde zachowanie. Szkoła potrzebuje zasad, a dzieci stopniowo uczą się funkcjonowania w grupie, słuchania innych i wykonywania także tych zadań, które nie są dla nich szczególnie interesujące.
Możemy jednak zrobić jedną ważną rzecz: **najpierw spróbować zrozumieć, a dopiero później oceniać.
Bo za dzieckiem, które „znowu nie uważa”, czasem stoi dziecko, które naprawdę się stara. Tylko to, co dla jego kolegi przychodzi niemal automatycznie, od niego wymaga znacznie większego wysiłku.
Następnym razem, kiedy pojawi się myśl: „On po prostu nie uważa”, zatrzymajmy się na chwilę.
Być może ważniejsze pytanie brzmi:
Co możemy zmienić, żeby temu dziecku łatwiej było się skupić?
Czasem właśnie od takiego pytania zaczyna się prawdziwe wsparcie.
